De oudste berichten omtrent den vogelrijkdom van Nederland danken wij aan Julius Caesar,
die het van hooren zeggen had, dat de bewoners van ons Noordzeestrand zich geneerden
van visch en vogeleieren. Ook oppert de bekende philoloog Karl Bartsch in zijn inleiding
tot het Gudrun-lied het vermoeden, dat met het Irland uit het beroemde heldendicht
niets meer of minder bedoeld zou zijn dan mijn dierbaar Eierland op Texel. Dat zou
dus reeds in de twaalfde of dertiende eeuw zijn welverdiende reputatie hebben genoten.
Een ernstig zoöloog haalt natuurlijk zijn schouders op over dergelijke apocriefe gegevens.
Julius Caesar heeft het met zijn natuurlijke historie van den eland voor goed verkorven
en dichters en philologen staan met de plant- en dierkunde ook al op niet al te besten
voet. Toch wil ik gaarne bekennen, dat de gedachte aan den grooten Romein en vooral
de kleurige stoet uit het vriendelijke Noordzee-epos mij vaak gesteund en opgemonterd
heeft bij het uren- en dagenlange nagaan van onze zee- en strandvogels, langs de stranden
en in de polders van de Wadden-eilanden.
De vogelbevolking van Eierland is sedert de inpoldering [4]van 1835 sterk achteruitgegaan, een natuurlijk gevolg van de cultuur, maar op enkele
plaatsen in de Texelsche polders zijn in den broedtijd de nesten en eieren nog zoo
talrijk, dat een volksstam er drie maanden lang overvloed van gezond voedsel zou kunnen
vinden, niet de veertigduizend ridders van Sigebant of Hagen, maar wel de vijftig
of zestig kleihutbewoners, die in den ouden tijd een volk vormden.
Het beste van deze terreinen lag vlak tegen het oude Eierland aan, het oostelijke
gedeelte van den polder Het Noorden, bar bloot land, doorsneden door breede, ondiepe
kreken. Zonder den hoogen zeedijk en den van verre zichtbaren molen zou men kunnen
meenen, de slikken en banken te betreden, die nog voordat de duinen bestonden, de
westelijke grens vormden van het haff, dat eenmaal Nederland zou worden. De bodem
bestond hoofdzakelijk uit zand met schelpen, hier en daar bedekt met sliblagen van
verschillende dikte. Slechts op enkele plaatsen lag het zand zoo hoog en droog, dat
het stuiven kon; sommige plekken waren zonder den minsten plantengroei, op andere
plaatsen stonden ijl de sappige stengeltjes van zeekraal, met schaarsche rozetjes
van zeepostelein. Het Engelsch gras tintte sommige plekken met een liefelijk rozerood
en langs de breedste kreek vormde het kweldergras met andere ingezaaide grassen een
soort van groene strandweide, die echter door groot vertoon van biezen en addertong
een weerbarstige houding aannam tegen de onwelkome ontginningsplannen. Versch gestoken,
lange, rechte greppels verminderen den poëtischen indruk van eenzame woestheid: als
’t ware de eerste loopgraven, waarmee de mensch de vogels belaagt in deze eene der
weinige vestingen, die hun nog restten.
[5]
Deze strandvogels haten en vreezen den mensch meer dan eenig ander levend wezen. En
dat is geen wonder, want sedert eeuwen staat voor hen de aanwezigheid van menschen
gelijk met het rooven van honderden en honderden eieren. Nu nog, als in Caesar’s tijd,
geschiedt dat om aan den kost te komen, om een lekkernij te bemachtigen, om geld te
verdienen, maar ook verzamelwoede of baldadigheid richten groote verwoestingen aan.
Men kan tegenwoordig gerust beweren, dat de strand- en weidevogels geen erger levenden
vijand hebben dan den mensch en daarom vreezen ze hem dan ook meer dan de drieste
kraai, het vinnig hermelijntje of de vieze rat.
Hoe lang zal het duren, eer zij een gunstiger oordeel over ons vellen? Er komen betere
tijden. In de laatste tien jaren heb ik duizenden en duizenden eieren gezien zonder
er een van mede te nemen. Wij hebben dagen lang met een vrij groot gezelschap in de
vogelvesting vertoefd en geen enkel nest heeft schade geleden. Verscheiden natuurvrienden
zijn wars van het verzamelen van eierdoppen, nesten en opgezette vogels en geven er
de voorkeur aan, hun vrijen tijd door te brengen te midden van die heerlijke schepselen
zelve, om te trachten, iets van hun wonderlijk leven gewaar te worden. Verrekijker
en camera vervangen gaandeweg geweer en valstrik, die voortaan slechts geduld mogen
worden in handen van hen, die zich bezig houden met echt, belangrijk, wetenschappelijk
onderzoek. Onze huizen en tuinen worden al meer en meer vrijplaatsen voor klein gevogelte,
terwijl de Vereeniging tot Behoud van Natuurmonumenten ernaar streeft, om overal in
’t land asylen voor vogels te verkrijgen.
Zoo komen langzamerhand betere tijden, maar lang nog zal ’t duren, eer ge de broedplaatsen
van sterntjes en meeuwen betreden kunt, zonder van [6]alle kanten verwenscht en uitgekreten te worden.
Wij, die ons van al die beleedigingen niets behoeven aan te trekken, vinden dat evenwel
meteen een mooie gelegenheid, om een overzicht te krijgen van de vogelbevolking van
den polder.
Reeds voor we goed en wel de grenssloot zijn overgestoken, buitelt met schor geschreeuw
een kieviet door de lucht en weldra wordt hij begeleid door een paar tureluurs, die,
even druk, maar minder luidruchtig, om ons heen blijven hangen, nu eens vliegend met
kleine schokjes, dan zwevend met spitse neerhangende vleugels en slepende roode pooten,
dan weer stilstaand op een kluitje, op en neer wippend en onophoudelijk hun angstkreet
„tuut-tuut-tuut” uitstootend. Zeer elegante, slanke, schuchtere vogeltjes.
Woest giert met luid gepiep een scholekster voorbij met veel vertoon van witte vleugelpennen
in zwarte omlijsting, rood fonkelend oog en langen, zwaren vuurrooden snavel; een
reclame-schreeuwer. Intusschen heeft zich in de lucht een linie gevormd van wondervreemde
zwart- met witte vogels; veel hard wit met enkele sterke smalle gebogen zwarte lijnen;
ook de vleugelpunten zijn zwart. De fijne kop, de slanke hals, de dunne, naar boven
gekromde snavel, de enorme leigrauwe pooten en bovenal de ongewone houding onder ’t
vliegen, maken dezen typischen bewoner der riviermonden en zeegaten, de kluit, tot
een van onze merkwaardigste vogels. Zelden wordt hij gezien buiten deze weinige bezochte
streken en zijn aanwezigheid hier maakt, dat wij een gevoel krijgen van in den vreemde
te zijn op een ontdekkingsreis.
Van tijd tot tijd strijkt een kluit neer, met zonderlinge gebaren zich voortsleepend
over den grond en dan blijken daar overal kleine vogeltjes rond te [7]loopen, pijlsnel, grijs als muisjes, soms voortvliegend langs den grond en dan komt
er veel wit te zien; dat zijn de strandpleviertjes.
Zwijgend schiet een dozijn dikkoppige kemphanen voorbij, maar zij worden nauwelijks
opgemerkt, want nu is de lucht vervuld met een wolk van krijschende sterntjes en meeuwen,
alle even boos, en al naar de nesten, die we naderen, schiet er een op ons neer: een
dwergsterntje, een gewone stern, een zilvergrijze stern, een groote stern of een zwartkopmeeuw, de een wat vinniger dan de ander, maar alle hunne vrees overwinnend door de zorg
voor het broedsel.
De grond ligt hier vol met nesten en eieren, maar die liggen zoo stil en zijn hier
zoo volkomen op hun plaats, dat een oppervlakkig wandelaar ze niet opmerkt en er in
kan trappen, voor hij ze ziet. Over het algemeen lijken de eieren van op den grond
broedende vogels veel op de omgeving van zandaanspoelsel, schelpen en grasgewas, maar
toch lang zooveel niet, als iemand die ’t nooit gezien heeft, wel gelooven wil.
Er ontstaan in de literatuur langzamerhand allerlei merkwaardige mythen over „beschermingskleuren”
en het is misschien niet overbodig, hier bij deze honderden van nesten even te constateeren,
dat ten minste in dit geval van bescherming of verstoppertje spelen geen sprake is.
Ik geloof graag, dat een gewoon toerist, die nog nooit eieren gezocht heeft, door
dat heele broedgebied kan wandelen, zonder één nest te bespeuren, maar daar staat
tegenover dat een gewone Texelsche schooljongen er misschien niet één zal overslaan.
Zelf zie ik ze in den regel ook wel, wanneer ik er maar in slaag, mijn aandacht te
concentreeren op [8]den bodem en aan niets anders te denken, dan aan eieren en nesten. Doch zoodra ik
in beslag word genomen door een vraagal van een medewandelaar of wanneer ik verdiept
raak in de een of andere gedachtenreeks, dan ontgaan ze mij bij dozijnen.
Wanneer nu een gewoon belangstellend stedeling een vogelbroedplaats bezoekt, dan leiden
de nieuwe indrukken hem meestal zoo af, dat hij niet het vierde deel opmerkt, van
wat er te zien valt.
Het is dan ook onmogelijk, om bij zoo’n eerste bezoek het oog af te wenden van het
wonderlijk bewegen van al die honderden vogels van allerlei soort, niet te luisteren
naar de velerlei geluiden van angst en toorn, die de lucht vervullen, niet te geraken
tot overpeinzingen aangaande den rijkdom van het leven en de grootschheid der schepping.
Maar de eierverzamelaar van professie, hetzij mensch of dier, wordt door dergelijke
preoccupaties niet belemmerd. Hij monstert den bodem met koelen blik; geen kuiltje,
geen opeenhoping van schelpjes of gruis ontgaat zijn aandacht en zelfs de eieren van
de dwergstern en van ’t strandpleviertje, die ’t meest in kleur en tint op den zandgrond
gelijken, worden door hem zonder moeite opgemerkt.
Het ligt voor de hand, dat de befaamde eierroovers, zooals de kraai en de zilvermeeuw,
maar al te gemakkelijk de nesten ontdekken en indien de sterntjes en zwartkoppen niet
over andere verdedigingsmiddelen te beschikken hadden dan de door de schrijvers zoo
vaak misbruikte beschermingskleur, dan waren zij al lang van den aardbodem verdwenen.
De grondkleur van het sterntjesei wisselt af van zandkleurig lichtgeel tot donkerblauw,
met allerlei tusschentinten van grijs, bruin, groenachtig grijs, blauwgroen en soms
heel mooi kopergroen. Een enkele maal zijn ze geheel en al ongevlekt, maar [9]meestal vertoonen ze een alweer sterk afwisselend aantal van duidelijke en minder
duidelijke donkere vlekken, soms bijna tot zwart toe. Nu eens zijn de vlekken vrij
gelijkmatig over de geheele schaal verspreid, dan weer vormen ze een dichten krans
om het stompe gedeelte van het ei. In vorm en grootte loopen die vlekken weer zeer
uiteen, terwijl streepen slechts zelden worden aangetroffen, ’t meest nog bij eieren
van de groote stern.
Nu, al deze zoo uiteenloopende kleuren en teekeningen worden gevonden bij eieren op
éénzelfde stuk grond, ja bij eieren in éénzelfde nest. Bij de gewone stern vormen
drie eieren een voltallig legsel en niet zelden komt het voor, dat ze alle drie een
geheel verschillend type van kleur en teekening vertoonen.
Men zou zelfs kunnen betwijfelen, of drie zoo verschillende eieren van een en denzelfden
vogel afkomstig waren. Het is lang niet gemakkelijk, om hieromtrent zekerheid te verkrijgen,
want de vogels nemen het vaak niet zoo nauw met het mijn en dijn en zien er evenmin
tegen op, om een ei te leggen in een vreemd nest, als een vreemd jong groot te brengen
of vreemde eieren uit te broeden.
Meestal broeden de sterns in groote gezelschappen bijeen, maar nog al dikwijls vinden
we in de veenlandjes en in de duinen geheel afzonderlijke nesten en het is merkwaardig,
dat in deze het drietal of tweetal eieren tamelijk wel gelijk zijn van kleur en teekening.
In de laatste twee jaren heb ik op dezen regel slechts tweemaal een uitzondering gevonden.
Het grootste aantal legsels met in kleur verschillende eieren vond ik twee jaar achtereen
op den Hoek van Holland, waar meer dan de helft der talrijke nesten het verschijnsel
vertoonde. Ik neem mij voor, op de voornaamste broedterreinen hieromtrent [10]nauwkeurige tellingen te verrichten en ook op andere wijze te onderzoeken of het vermoeden
juist is, dat de sterntjes en vooral de gewone stern, ’t zij uit domheid of onverschilligheid
of met opzet en besef hun eieren deponeeren in een nest, zonder te weten, of het wel
oorspronkelijk hun eigen is. Want die sterntjes hebben nesten, al zijn zij soms zeer
primitief, en een wandeling door den polder leert alweer dadelijk, dat ook in dit
opzicht deze interessante vogels een groote veelzijdigheid aan den dag leggen.
Maar laat ik eerst even iets vertellen van sterntjesnesten buiten den polder. Dat
was aan den Hoek van Holland, den echten, het driehoekig eilandje, dat door het graven
van den Nieuwen Rotterdamschen Waterweg van het vaste land is afgesneden. In hoofdzaak
is het een stuk duin met een breed zandig strand, waarvan sommige gedeelten alleen
bij hooge vloeden onderloopen.
Voor zoover dit niet bedekt is met de schoone flora der strandweiden, ligt het zand
er dicht en rul en daar hebben nu in den zomer honderden sterntjes hun nesten en wel
de meest primitieve, die ik ooit aanschouwd heb, zoo zelfs, dat het bijna geen nesten
genoemd kunnen worden.
Het zijn oorspronkelijk kleine kuiltjes in ’t zand. Blijft het lang droog weer, dan
waaien die spoedig dicht, de eieren liggen dan in ’t zand, ja dikwijls geheel er onder.
Zoolang ze niet te diep bedolven zijn, kan de vogel ze door zijn eigenaardige broedbewegingen—waarover
straks meer—nog wel weer bloot krijgen. Doch dikwijls gebeurt het, dat bij aanhoudenden
wind en vooral, wanneer dan door de een of andere oorzaak de vogels lang van hun nesten
verwijderd blijven, de eieren een paar [11]centimeter onder den grond komen en dan zijn ze verloren. Want hoe heet het zand ook
op zomerdagen wezen kan, in de diepere lagen en ’s nachts is het kil en dat is de
dood voor de vogelkiem.
In het algemeen kan als regel gelden, dat de eieren gedurende de bebroeding de temperatuur
moeten hebben van een vogellichaam, dus 40 à 42° C. Het kan geen kwaad, wanneer gedurende
korten tijd de grens naar de eene of andere zijde wordt overschreden, maar dat mag
niet te lang duren, vooral niet in ’t midden van de bebroedingsperiode.
Liggen nu de eieren in het droge zand, dan is op heldere zomerdagen de zonnewarmte
al voldoende, om ze op de temperatuur te houden en het is zelfs de vraag, of op heel
heldere en windstille dagen die temperatuur niet te hoog wordt. Op gewone warme dagen
ziet men de sterntjes niet op de eieren zitten, op zeer warme echter wel en dat is
dan niet een maatregel, om de eieren te verwarmen, maar juist, om ze voor te sterke
verwarming te behoeden. Laat de vogel dat na, dan mislukt het broedsel.
Ook omtrent deze zaak, waar nog weinig op gelet is, zijn nauwkeurige waarnemingen
zeer gewenscht. Het komt er op aan, op een rulle strandvlakte de sternnesten te observeeren,
zonder de vogels te storen, aanteekening te houden van den tijd (uren en minuten),
dat de eieren bebroed worden, van de temperatuur van de bovenste zandlaag, benevens
de kracht en de richting van den wind.
Ik kan niet dikwijls genoeg herhalen, dat aan dergelijke studie nog veel te weinig
gedaan is. Zelfs de beste vogelboeken geven in hoofdzaak niet anders dan ellenlange
beschrijvingen van het lichaam of liever van de veeren, van de eieren en van het nest,
maar van het leven zelf der dieren worden slechts enkele algemeenheden verteld. Waar
nog al [12]eens wordt over uitgeweid, dat is hoe je het dier kunt vangen en in gevangen staat
houden. Maar wat heb je nu aan een gevangen vogel? En wat is nu prettiger: een volière
schoon te houden, of dagen lang met een verrekijker gewapend in ’t zonnige duin te
liggen en te letten op alles, wat daar gebeurt?
De sterntjes in den polder hebben met minder moeilijkheden te kampen, dan de sterntjes
op het strand. De grond is er minder zandig en een wijs polderbestuur zorgt er voor,
dat de waterstand op het gewenschte peil blijft, zoodat in den regel de nesten niet
te lijden hebben van verstuiving, noch van overstrooming. Alleen bij langdurig windstil
regenachtig weer gaan in polders met windbemaling de velden blank staan en dan gaat
er ontzettend veel vogelleven verloren. Gebeurt de ramp niet te laat in den broedtijd,
dan maken de vogels nog wel een tweede broedsel, dat dan minder talrijk is dan het
eerste.
Het nest krijgt een duidelijken komvorm, in overeenstemming met de grootte van den
vogel. Op de kale vlakte is het kuiltje in ’t geheel niet bekleed, wel wat men noemt
„versierd” met steentjes en schelpjes. Bevinden de nesten zich op een met gras begroeid
gedeelte, dan zijn ze zelf ook opgebouwd uit dorre sprietjes en vezeltjes en zulk
een sterntjesnest kan dan een vrij grooten omvang hebben.
Deze regels gelden in de eerste plaats voor het gewone sterntje en voor de zilvergrijze
zeezwaluw, het dwergsterntje maakt zijn nest bijna uitsluitend op de kale vlakte en
de groote stern maakt er heel weinig werk van.
Het versieren van de nesten komt zeer veel voor niet alleen bij de sterntjes, maar
ook bij de pleviertjes. Het is al spraakgebruik geworden, om te spreken [13]van versierde nesten, maar of hierbij nu wel de schoonheidszin der vogels te pas komt,
dat zou ik niet durven beweren. Wij zijn licht geneigd, om aan de dieren allerlei
menschelijke drijfveeren toe te kennen en in dit geval kan het haast niet anders.
Die schelpjes liggen zoo aardig om en in het nestje, teekenen zoo geestig met kleurige
stipjes het grauwe zand en brengen het nest zoo aardig te voorschijn uit den doffen
achtergrond, dat wij niet anders kunnen denken, of dit artistiek effect is te danken
aan den artistieken aanleg van de vogels zelve. Ook herinnert ge u de Australische
priëelvogels, die met schelpen, schitterend gekleurde bloemen en vruchten, en slakkenhuisjes
ware praalgebouwen oprichten met paradeplaatsen erbij, waar ze zich kunnen verlustigen
in hun schoone gewrochten. Hun nesten zelf evenwel zijn zeer eenvoudig. Doch laat
ons naar onze sterntjes terugkeeren.
Ook hier bestaat weer behoefte aan degelijk onderzoek. De versiering wordt alleen
aangetroffen bij de nesten, die op de kale vlakte liggen. Missen de sterntjes, die
in ’t groene gras nestelen, dus allen kunstzin? Dat weet ik niet, maar wel, dat ze
geen versieringsmateriaal in den omtrek van hun nest vinden, of liever dat hun versiering
bestaat in de dorre sprietjes en grasjes, die ’t nest zelve vormen.
Want ’t is mij duidelijk gebleken, dat de sterntjes en pleviertjes alleen versieren
met materiaal, dat in de onmiddellijke omgeving van het nest wordt aangetroffen. In
onzen polder Het Noorden had dezen zomer een dwergsterntje zijn nest nabij een partijtje
baksteengruis en nu had het den rand en den bodem ervan mooi belegd met van die roode
keibrokjes. Het spreekt vanzelf, dat daardoor dit nest—en dat is met al die versierde
nesten het geval—veel beter in ’t oog viel, dus het dier deed zich, [14]naar ons oordeel, geen voordeel met die versiering.
Op schelprijke plaatsen waren de nesten versierd met schelpen, en wel van dezelfde
soort, als die in den omtrek lagen, soms zoo sterk, dat de heele nestkom met een schelpenlaag
bedekt was. Een enkel nest was zelfs een schelpenberg geworden, natuurlijk met een
kuiltje in den top, waarin de eieren lagen. Dit nest was wel honderd meter ver te
onderscheiden.
Zeer dikwijls heb ik den indruk gekregen, dat deze zoogenaamde versiering toch van
direct voordeel voor de eieren is en wel dat ze erdoor behoed worden tegen de vochtigheid
van den bodem, en bij langdurige droogte tegen te groote verhitting door de middagzon,
want natuurlijk geeft zoo’n schelpen- en steentjeslaag een niet te versmaden gelegenheid
voor ventilatie. Intusschen mag niet uit het oog verloren worden, dat een menigte
van sterntjes het zonder die ventilatie weten te redden.
Mijn vriend Selous maakt een andere veronderstelling. Hij meent, dat de vogels bij
het urenlange stilzitten op de eieren zich doodelijk vervelen of liever behoefte hebben
aan eenige beweging en bezigheid, en dat ze als het ware vanzelf er toe komen om dan
de verplaatsbare voorwerpen met den snavel te grijpen en weer neer te leggen. Zoodoende
komt dan een kring van dergelijke voorwerpen om het nest te liggen en het is ook best
mogelijk, dat ze hetzij bij ongeluk, hetzij met opzet in het nest zelf terecht komen.
Zeker is het—ik heb het dikwijls genoeg gezien—dat een broedende vogel, die zich veilig
waant, niet volkomen stil zit. Wel, als hij in gevaar verkeert; dan zitten de meeste
vogels als uit steen gehouwen, maar bij volkomen rust draaien ze met den kop, rekken
den hals, geeuwen een beetje, happen eens [15]naar een voorbijvliegend insect of verschikken even vleugels en staart. Dan weer scharrelen
ze even aan den nestrand, halen een sprietje door den snavel en dan maakt het bewegen
van den kop, het heen en weer rukken van het strootje eer den indruk van spel of tijdverdrijf,
dan van zorgvuldig repareeren van den nestrand. Al die bewegingen zijn te vergelijken
met ons onbewust spelen met potlood of papiersnijder, het trommelen op de ruiten of
op de tafel of het klassieke duimen-draaien. Ik wil graag erkennen dat ik voor Selous’
veronderstelling zeer veel gevoel en niet zal nalaten ook deze zaak nader en zelfs
proefondervindelijk te onderzoeken.
Om een sterntje op het nest te zien zitten, moet men zelf goed verborgen zijn. In
het Noorden maakten wij gebruik van het fort van Selous, een soort van plaggenkasteel,
dat hij gebouwd had nabij een speelplaats van kemphanen. Het is een kuil van een meter
in ’t vierkant, aan drie zijden omgeven door een wal van plaggen, zoowat een meter
hoog en voorzien van kijkgaten. ’t Was een vrij primitieve gelegenheid, zeer voor
verbetering vatbaar, maar toch uiterst geriefelijk. Wij hopen in de gelegenheid te
zijn, dezen winter het fort wat bij te werken en uit te breiden en het zoo te maken,
dat het in ’t landschap in ’t geheel niet afsteekt, zoodat de vogels er geen erg in
hebben. Met een drietal dergelijke forten op een uitgestrektheid van dertig hektaren
vogelland kunnen groote veroveringen op ornithologisch terrein worden bevochten. Natuurlijk
klinkt er nooit een schot van de wallen, maar kijker en camera bestrijken de vlakte
naar alle zijden.
Wij gingen nog met groote list te werk, door met ons vijven naar ’t fort te marcheeren.
Ik kroop er [16]in en de vier anderen gingen heen, begeleid door het rumoerig gezelschap van sterntjes
en meeuwen, kluiten en scholeksters. Nu meenen wij—op welken grond weet ik niet—dat
de vogels niet kunnen tellen. Zij verkeerden derhalve waarschijnlijk in de meening,
dat al hun vijanden aftrokken en toen de rustverstoorders ver genoeg van ’t gebied
verwijderd waren, hervatten de vogels hun gewone bezigheden.
Welk een verschil! Achtereenvolgens daalden alle vogels neer en binnen weinig minuten
zweefde er nog maar slechts een enkele door de lucht. Weldra leek de vlakte geheel
uitgestorven. Enkele schapen en lammeren graasden in het ruige gras langs den waterkant.
Heel in de verte liep een eenzame wandelaar op den hoogen zeedijk, waarachter een
enkel rood dak en een smal scheepswimpeltje een aanduiding leverden van de menschenwereld.
De polder zelf leek alleen te behooren aan mij, aan de schapen en den kouden voorjaarswind,
die in den Pinkstertijd aan Paschen deed denken.
O, als ’t zonnetje had geschenen en ’t windje gewaaid had uit zuid-oost in plaats
van noord-west, dan zou ’t een ander tooneel zijn geweest. Dan hadden de sterntjes
vrijaf gehad, om te vliegen en te spelevaren in de blauwe lucht. Nu echter zaten ze
op de eieren met een volharding en plichtbesef, het trouwe huishoen waardig. En een
enkele, die opvloog, snelde bedrijvig in een rechte lijn over de vlakte naar weiland
of strand, om voedsel te halen voor den broedenden genoot.
Intusschen was een troep kemphaantjes op hun speelplaats beland en daar begon het
altijd even belangwekkende tournooi, half pantomime, half tweegevecht, vol beweging,
in de diepste stilte, als een strijd van spoken.
Nu voorzichtig den verrekijker gehanteerd! Zoo’n [17]kijker lijkt soms een tooverstaf, want ieder plekje grond, dat hij bestrijkt, vertoont
dadelijk teekenen van leven. Hier is het een gezelschap grutto’s en tureluurs, die
staan te visschen in de slijkerige kreek, of scholeksters met hun lange roode bekken
en een enkele kromsnavelige wulp. Kluiten stappen, met hun snavel maaiend, door ’t
slib, en een groote witte plek wordt een rustende bergeend.
In ’t gras en op ’t zand worden alle witte plekken sterntjes; rechts achter het fort
had ik een vijftal nesten genoteerd en nu vond ik ze ook behoorlijk bezet met de vogels,
broedend met hun kop in den wind, allemaal zilvergrijze zeezwaluwen, Sterna macrura.
Dat zou nu zonder dien heerlijken verrekijker nooit uit te maken zijn, want de zilvergrijze
zeezwaluw verschilt maar zeer weinig van de gewone stern, zoo weinig zelfs, dat een
leek het belachelijk en overbodig vindt, om op zulke kleine verschillen twee vogelsoorten
aan te nemen, ieder met haar eigen langen Latijnschen naam. Ook is het niet mogelijk,
de eieren van beide soorten met zekerheid van elkander te onderscheiden.
Bij de zilvergrijze zeezwaluw is de snavel geheel rood, de gewone stern heeft een
zwarte snavelpunt. Ook heeft de eerste kortere pooten; het loopbeen is ± 16 m.M.,
terwijl dat bij de gewone ± 20 m.M. lang is. In den regel reiken bij de zilvergrijze
zeezwaluw in de rusthouding de staartpunten verder dan de vleugelspitsen, terwijl
bij de gewone stern het omgekeerde het geval is. Eindelijk zijn bij de gewone stern
de borstveeren spierwit met een vleugje van rozerood, terwijl ze bij de andere soort
in ’t parelgrijs trekken. Meestal telt het volledig legsel van de zilvergrijze zeezwaluw
slechts twee eieren.
[18]
Ge ziet dat ’t onmogelijk is, om met deze gegevens uit een aantal rondvliegende sterntjes
met eenige zekerheid de gewone van de zilvergrijze te onderscheiden. Het is dan ook
pas eenige jaren geleden, dat men nog niet eens wist, dat de zilvergrijze zeezwaluw
in groot aantal bij ons te lande broedt, maar nu weten wij, dat ze haast even algemeen
voorkomt als het gewone sterntje. Naar het Noorden toe wordt het de overheerschende
soort, waarom ze ook wel Noordsche zeezwaluw genoemd is. De Engelschen spreken ook
altijd van The Arctic tern.
Het paste dus heelemaal bij het gure noordpoolweer, dat ik daar deze sterntjes voor
mij had. Door den verrekijker was het duidelijk te zien, dat zij alle volkomen roode
snavels hadden. Ook het staartkenmerk bleek in de vijf gevallen steekhoudend, maar
de zilvergrijsheid aan de borst bleef in ’t onzekere bij al de grijsheid van lucht
en wolken.
Zooals ik reeds zeide, zaten ze alle met den kop in den wind, de beste houding voor
stilzittende vogels. Een zat er finaal te slapen met zijn snavel in de schouderveeren,
de andere waren min of meer wakker, maar ’t was niet altijd te zien, of ze de oogen
open hadden. Ze bewogen weinig; nu eens schommelde er een wat heen en weer, een ander
pikte zich even in de borst, maar van schelpjes zoeken of steentjes rapen kon ik niets
gewaar worden.
Twee van de vijf hadden gezelschap. Hun mannetje of wijfje—ze lijken precies op elkaar—zat
vlak naast het nest en heel aardig was ’t om te zien, hoe zoo’n paar wildebrassen
daar nu innigjes stil bij elkander zaten. Af en toe draaiden ze den kop om, en beet
de een den ander even in de veertjes; zoo iets, wat men in de romans een stillen handdruk
noemt.
[19]
Nu zitten ze weer stil bij elkander, maar twee nesten verder gebeurt weer iets anders.
Daar gaat de bijzitter, de genoot, (hoe zal ik dat individu noemen, daar ik toch niet
weet, of ’t het mannetje of ’t wijfje is?) heen en weer kruipen, de borst tegen den
grond drukkend, nu zelfs ronddraaiend, alsof hij met de zachte veertjes een gat in
den grond wil boren: een echte „broedsche” beweging. De ander kijkt stil toe, wordt
dan langzamerhand onrustig, gaat ook draaien en wiebelen, staat eindelijk op en nu hebben ze in een ommezien
de rollen verwisseld: de bijzitter van zooeven is snel op de eieren geschoven, de
andere blijft even bij het nest zitten en vliegt dan laag langs den grond weg naar
de kreek, waar ze allen voedsel in overvloed schijnen te vinden.
In de verte flikkert iets wits heen en weer. Snel den kijker erop gericht. Het vereischt
een handigheid, vlugheid en vastheid, die wel herinneren aan het hanteeren van het
geweer, om vlug en met zekerheid een voorwerp in ’t veld voor den kijker te krijgen.
Sommige menschen sukkelen daar erg mee, maar met wat oefening kan men ook in dit opzicht
een „nimmer falende juistheid” verkrijgen.
Nu, dat witte bewegende plekje was weer een sterntje, een sterntje in drift en angst.
Het had zijn nest juist aan den rand van de strandwei en nu was een dom lam al grazende
dicht bij de eieren gekomen. Met boos gekrijsch vloog het vogeltje telkens vlak langs
den snoet van het wollig monster, dat eigenlijk van den aanval niets scheen te bespeuren
en alleen even met den kop schudde, als de stern hem bijna raakte. Al sneller en sneller
herhaalde de vogel zijn charges, totdat hij ten laatste als een slinger van een snelgaand
klokje heen en weer zweefde voor de oogen van het schaap, dat nu eindelijk al dat
bewegen onaangenaam ging vinden [20]en na een laatste kopschudden met een schokkig sprongetje rechtsomkeert maakte en
toen bedaard in een andere richting ging grazen. Het was al een oudachtig lam.
Het nest was gered en daar behoorde nu eigenlijk een zegezang bij, maar zoo poëtisch
zijn de sterntjes niet aangelegd. We zullen andere vogels ontmoeten, die daar wèl
toe in staat zijn. Deze stern verliet zelfs het nest, dat zoo even in groot gevaar
had verkeerd en ging naar de kreek, maar ik vermoed, dat hij onderweg en uit de verte
toch nog wel een oogje in ’t zeil hield. Wat mij het meeste bij dit voorval interesseerde,
was de verregaande onverschilligheid der overige sterntjes. Toen we zooeven het broedveld
betraden, hadden wij de aanvallen te verduren van de heele armee, honderden sterk.
Onze komst was een gevaar voor allen, elke vogel had reden, om beducht te wezen voor
de veiligheid van zijn nest.
Natuurlijk hadden ze ook alle dat lam gezien. Maar ik houd het ervoor, dat ieder voor
zich precies wist, wat daaraan vast zat, en dat die eene vogel best in staat zou zijn,
om zijn eieren te verdedigen, evengoed als zij het hun eigen zouden doen, wanneer
de viervoeter die te na kwam.
Een groot vel wit vloeipapier werd door den wind gegrepen en voortgewenteld over de
vlakte. Dat was een nieuw verschijnsel, een ongekend gevaar, dat alle nesten bedreigde.
Met groot geschreeuw kwamen de sterntjes van alle kanten opzetten, telkens neerflitsend
op het groote ding, dat nu eens sneller, dan weer langzamer voortrolde over de vlakte
en eindelijk aan den rand van den polder verdween, nog altijd omzwermd door de witte
zeezwaluwen. Het kwam daar natuurlijk in het water terecht en verzonk. De sterntjes
keerden bij troepjes terug, nog altijd wat [21]druk en opgewonden, net als menschen, die van een brand terugkomen.
Zoo wordt ieder ongewoon bewegend voorwerp onmiddellijk door deze vogels aangevallen,
en dit instinct is bij hen dermate ontwikkeld, dat zij zelfs buiten den broeitijd
er naar handelen. Zeer tot hun nadeel dikwijls, want de jager, die aangenomen heeft
om tienduizend sterntjeshuiden te leveren aan de dames-hoeden-winkeliers, weet ze
op deze manier in groot aantal onder schot te krijgen. Dit is nog in het jaar 1906
gebeurd in het Koninkrijk der Nederlanden.
Na het vloeipapier-incident bleef het geruimen tijd kalm. De kemphaantjes vochten
en vertoonden houdingen, andere steltloopers van allerlei soort zochten voedsel in
de kreek of stonden bij troepjes te dutten aan den oever, de sterntjes zaten op of
naast hun nest en een leeuwerik, een gewone akkerleeuwerik, zat in de kou boven op
een kluitenhoop zijn lied te zingen. Klein gedoe van piepertjes en pleviertjes maakten
korte trippeltochtjes tusschen graspollen en over schelpplekjes. Maar iemand, die
over den dijk liep, zou niet bespeurd hebben, dat er in den grooten polder geleefd
en gestreden werd.
Wat mijzelf betreft, het was zoo goed, alsof ik niet bestond; geen enkele vogel nam
notitie van het grijze hoopje in het fort en de lammeren kwamen grazen op de wallen.
Wel snoven ze achterdochtig, maar toch toonden ze zoo weinig vrees, dat ik ten slotte
bang werd, dat ze uit pure vertrouwelijkheid boven op mij zouden springen. Hun oogen
trokken al in ’t goudgele; het waren oude lammeren. Dat zal zoo een kwartiertje geduurd
hebben. Toen kwam er weer onrust in den oostelijken uithoek van het veld, ongeveer
een halven kilometer van het fort af: [22]een uitbarsting van witte vogels. Door de groote afstand was er van gekrijsch en geschreeuw
niet veel te hooren, maar aan ’t dwarrelen en zweven, rijzen en dalen van de witte
vlokken viel duidelijk te zien, dat er rumor in casa was. En de kijker gaf dadelijk
uitleg: zwartkopmeeuwen en sterns vervolgden een jonge zilvermeeuw.
Nu moet ge weten, dat in een broedkolonie van zwartkoppen nooit jonge meeuwen worden
toegelaten en dat de zilvermeeuw een haast nog erger eierdief is dan een boerenjongen,
dus hadden de kokmeeuwen een dubbele reden, om die zilvermeeuw aan te vallen. Het
ging er heet toe en hoewel de groote roover met gemak elk afzonderlijk belager had
kunnen vernielen, moest hij toch het veld ruimen. Hij verweerde zich niet, maar vloog
langzaam en recht naar ’t Zuiden, twee honderd meter ver uitgeleid buiten de landpalen
der meeuwen en grootsterns.
Ik was nu ook zoo koud en stijf en slaperig geworden, dat ik mijn positie in ’t fort
moest opgeven, om door vlugge beweging het bloed weer in circulatie te brengen. Eerst
maakten natuurlijk de lammeren van schrik een luchtsprong en onmiddellijk kreeg ik
mijn escorte van sterntjes. Ik verbeeld mij, maar ge moet het zelf nog maar eens nader
onderzoeken, dat de zilvergrijze zeezwaluwen vinniger en brutaler zijn dan de gewone
vischdiefjes. Er waren er, die echt in de lucht stil hielden, biddend op de manier
van torenvalken, om dan vlak langs mijn hoofd neer te stooten. Als ze zoo stonden
te bidden, waren ze nog al gemakkelijk in ’t veld van den kijker te krijgen en dan
zag ik telkens een roode snavelpunt. De gewone vischdiefjes vergenoegden zich met
verontwaardigd rond te vliegen en sjirrt, sjirrt te roepen.
[23]
Dwergsterntjes kwamen er ook bij en die waren al even vinnig als de zilvergrijze.
Deze dwergsterntjes zijn wel de mooiste van al onze zwemvogels. Hun lichaam is veel
mooier geproportionneerd dan dat van de andere sterns, de kop is betrekkelijk groot
en de gele snavel iets langer: een zevende deel van de lichaamslengte, terwijl hij
bij de gewone zilvergrijze slechts een tiende deel beslaat. De kop en snavel geven
het kleine vogeltje meteen een bijzonder uiterlijk en daarbij komt nog, dat de zwarte
schedelvlek zich niet uitstrekt tot den snavelwortel, maar aan het voorhoofd een sikkelvormige
witte vlek openlaat, wat aan ’t gezicht van ’t diertje een uitdrukking van intelligentie
geeft. Daarmee is nu natuurlijk in ’t geheel niet gezegd, dat de dwergstern een intelligent
dier is. Wanneer wij zeggen, dat een vogel er intelligent, lief, trotsch of dom uitziet,
dan beteekent dat eenvoudig, dat de lijnen en kleuren aan den kop, en de houding van
den kop of de uitdrukking van het oog, ons herinneren aan intelligente, lieve, trotsche
of domme menschen, die wij kennen, en het is zeer goed mogelijk, dat de vogel in kwestie
dan juist tegenovergestelde kwaliteiten bezit. Jonge duiven geven den indruk van een
duivelsche wreedheid en menige roofvogel krijgt—vooral op hoogen leeftijd—een zeer
goedige uitdrukking op ’t gelaat.
Die dwergsterntjes dan zijn aardige, flinke, vinnige diertjes en ik ben graag in hun
midden, omdat, waar zij wonen, de wereld ruim en rein en mooi is.
Nu komen nieuwe aanvallers en die konden wel eens raak stooten. Wij betreden nu ’t
terrein, waar zooeven die zilvermeeuw kwam snuffelen en nu komen de zwartkopmeeuwen
op ons af: witte vogels met zilvergrijzen rug, kleine zwarte vlekjes aan de vleugelpunten
en kop en keel gehuld in een donker [24]kastanjebruine capuchon. De witte staart is niet, zooals bij de sterntjes, gevorkt,
maar ongeveer gelijk recht afgesneden.
Er zijn er een stuk of twintig. Ze vormen in de lucht een dubbele linie, een meter
of vijf schuin boven ons en nu en dan schiet er een vlak langs ons heen. Boven de
meeuwen zweven witte vogels, even groot, maar met den hals wat slanker en met langere
zwarte snavels en gevorkten staart; dat zijn de groote sterns, de vierde sternsoort,
die hier dit jaar bij uitzondering in dezen polder broedt.
Is het opzet of toeval, dat zij hier broeden in gezelschap van de kokmeeuwen? Ze zijn
later gekomen dan de meeuwen, want die hebben al jongen en zij nog maar alleen eieren.
Ze profiteeren van hun buren, want deze zijn het, die met alle macht dit hoekje grond
verdedigen tegen indringers. Ook nu doen de zwartkopmeeuwen al het werk, terwijl de
sterns tamelijk kalm in de hoogte rondvliegen.
Dat is anders hun gewoonte niet. Waar zij in grooter aantal aanwezig zijn, zooals
op Schouwen en Rottum, gaan ook zij de indringers behoorlijk te lijf. Maar ’t schijnt,
alsof de leden van deze kolonie zich hier vreemd voelen en niet durven op te treden
met de brutaliteit en onverschrokkenheid van, laat ik maar zeggen, werkelijk rechthebbenden.
Hun groote, duidelijk zichtbare eieren, lichtgrijs met donkere vlekken, liggen vlak
bij elkander in twee groepjes in het hooge gras, zonder eenige poging tot vermommen
of verbergen. Elders worden ze ook wel op ’t barre zand gevonden tusschen schelpen
en steengruis, en dan vallen ze natuurlijk weer minder in ’t oog.
Er is wel eens verteld en nog al door auteurs, die op zeer goede gronden het vertrouwen
van het [25]publiek bezitten, dat de sterns, wanneer ze hun eieren in ’t gras leggen, daar eerst
een voorraad steentjes en schelpen deponeeren om zoodoende, waar ’t ei van zelf niet
harmonieert met de omgeving, de omgeving te doen harmonieeren met het ei.
Zoo iets is natuurlijk prachtig, om te vertellen op een nutsvoordracht of in de dierkundeles.
En de menschen, die het lezen, hetzij in het boek zelf, hetzij in een of ander Zondagsblad,
of op de laatste pagina van een tijdschrift, zetten groote oogen op en zeggen: wel
heb ik van mijn leven, wat is de natuur toch schoon! Jammer maar, dat er geen letter
van waar is en dat er geen enkele vogel bestaat, die tot dergelijke philosophische overwegingen en listige maatregelen in staat geacht kan worden.
In dezen tijd, nu er over het natuurleven zooveel gepraat en geschreven wordt, behoort
ook het goedige publiek op zijn hoede te zijn, want daar is veel marktgeschreeuw en
kwakzalverij bij. Wij, nuchtere Hollanders, houden ons nog tamelijk goed, maar Amerikanen,
Engelschen en Duitschers zijn geducht aan ’t fantaseeren geweest en ik raad u aan,
hun beweringen slechts met het noodige wantrouwen te aanvaarden. Ook moogt ge gerust
die houding aannemen tegenover mijn geschrijf, dat ten slotte toch alleen de bedoeling
heeft, om u op te wekken, zelf eens naar de vogels te gaan zien en vindt ge dan iets,
dat met mijn mededeelingen in strijd is, dan zal niemand zich daar meer over verheugen
dan ikzelf, want dan zijn we weer een stap nader tot de waarheid.
Vergeef mij die uitweiding, maar die steentjes en schelpen zaten mij dwars in de maag.
Wij willen nu tot onze vogels terugkeeren.
Het gaat met deze groote sterns niet al te best. De wetenschap kent ze pas sedert
honderd vijfentwintig [26]jaar, maar dit tijdperk is toch al lang genoeg geweest, om te constateeren, dat in
’t Noordzee-gebied deze stern in aantal afneemt.
Op onze Noordzee-eilanden broedden zij vroeger bij millioenen. Op Texel droeg de vogel
zelfs een bijzonderen naam: „kaugek”, maar een jaar of tien geleden was die naam voor
de allermeeste Texelaars een onbekend woord en de vogel zagen zij zelden of nooit.
Toch heeft dat woord fortuin gemaakt, want in de Faune des Vertébrés de la Suisse van Fatio komt het heel deftig voor als Zwitsersche volksnaam; hij spreekt van Sterna
Cantiaca als Hirondelle de mer Caujek en Caujek tout court wordt opgegeven als de nom vulgaire te Genève. Het is voor ons Texelaars natuurlijk een groote voldoening, dat onze taal
doordringt tot aan de oevers van de Rhône.
Maar met dat al waren wij onze vogels kwijt, totdat opeens in het voorjaar van 1906
eene kleine kolonie zich kwam vestigen in den polder Het Noorden. Een veertigtal paren namen bezit van een paar graspolletjes in een uithoek,
waar ook zwartkopmeeuwen hun groote nesten hadden gebouwd. De mooie groote eieren
lagen er dicht op elkaar, duidelijk te zien. Ze riepen als ’t ware om den eierzoeker.
Doch gelukkig wint het denkbeeld van vogelbescherming al meer en meer veld. Al wordt
er van hooger hand nog zoo goed als niets aan gedaan, hier in den verlaten uithoek
traden een paar vogelvrienden op; een schoolmeester en een boer sloegen bij de nesten
een paar bordjes in den grond, waarop zij schreven: „Men wordt beleefd verzocht, deze
nesten niet te verstoren en op deze plek niet te lang te vertoeven.”
Ik heb in mijn leven al voor heel wat borden [27]met „Verboden toegang” gestaan en min of meer respect gevoeld voor de dreigementen
der wet, maar nooit met zooveel eerbied, sympathie en ontzag als hier voor deze eenvoudige
plankjes, geplaatst door menschen, die niet eens er het recht toe hadden en in ieder
geval de macht misten, om een overtreding te wraken.
Laat ik er bij voegen, dat geen menschenhand die nesten verstoord heeft. Maar een
boer heeft ’t grasgewas van dat stuk polder gepacht, zijn koeien erop gejaagd en die
hebben toen al de eieren van de groote sterns vertrapt.
Ze zijn in volgende jaren daar niet weer verschenen.
Meer dan de gewone en de zilvergrijze stern is de groote stern een echte zeevogel.
Hij vischt meestal op zee. Zijn krachtige lichaamsbouw en lange, zwarte, geelgepunte
snavel maken hem op grooten afstand reeds gemakkelijk kenbaar. Wanneer ze bij of op
de nesten zitten, dan zijn ze te herkennen niet alleen aan ’t groote aantal dicht
opeen, maar vooral aan ’t verwaaide uiterlijk van hun koppen.
De zwarte veeren van schedel en nek zijn lang en staan wat uit. Zij vormen niet een
mooi glad afgerond schedelkapje en nekkleed, zooals bij de kleinere soorten, maar
de veeren staan losuit, alsof een eeuwigdurende storm door den koptooi suist.
Gij weet, hoe pijnboomen groeien op het door den zeewind geteisterd duin. Zelfs bij
zacht en windstil zomerweer zien ze er uit, alsof ze gebeukt worden door Novembervlagen.
Zoo is het ook met de nekveeren van de groote stern: ze doen altijd denken aan Noord-Atlantisch
stormweer.
De zwarte snavel en donkere pooten geven dezen vogel ook iets sombers en doen hem
duidelijk verschillen van de andere sterntjes met hun vroolijk [28]rood of oranje aan snavel en pooten. Onze Texelsche groote sterns van 1906 waren nog
al bedeesd in hun optreden; het was hun aan te zien, dat ze zich in de nieuwe vestiging
nog lang niet te huis gevoelden en daar alleen waren bij de gratie van de zwartkopmeeuwen.
Maar op de plaatsen, waar ze oudere rechten hebben, zooals op Rottum en op Schouwen,
treden ze op met meer beslistheid en ontvangen zij de indringers met woest geschreeuw,
met dreigende aanvallen en versmaden zij ook de werpwapens niet, die hier in ’t Noorden
nog al eens met succes door de zilvergrijze zeezwaluwen worden gehanteerd.
De nesten van de zwartkopmeeuwen op ditzelfde schiereiland waren geheel gebouwd van
dor gras, groote bouwsels, twee of drie decimeter hoog en met een middellijn van vier
tot zes decimeter. In enkele lagen nog drie eieren, in andere evenwel een, twee, of
drie jongen in bruingrijs, zwartgevlekt jeugddons. De meeste eieren bleken aangepikt
en dat verklaarde het woest gedrag der ouden, die onophoudelijk schreeuwden en af
en toe een woeste charge deden op onze hoofden. Wel is waar was het nimmer raak, maar
’t ziet er toch gevaarlijk genoeg uit, als zoo’n mooie sterke vogel in volle vaart
op je af komt, de spitse snavel recht vooruit gericht en de pooten gereed om toe te
slaan. Want een kokmeeuw verstaat de kunst, om met zijn pooten tikken uit te deelen.
In vijf, zes nesten waren de jongen bezig uit te komen. Dat uitkomen is voor de kleine
kuikentjes de eerste, groote, ernstige levensbezigheid. Het is heusch geen kleinigheid
en dat moet zonder hulp gebeuren, want de ouden stellen er wel veel belang in, maar
denken er niet aan, om een handje te helpen [29]en de dikke eierschaal stuk te pikken. Soms ook gaan ze heel koelbloedig er van door,
zonder zich om ’t worstelend jong te bekommeren en zoo heb ik het wel eens gezien,
dat in een heel groote duinvallei een jong heel alleen bezig was, om zich uit zijn
kalkkerker te bevrijden.
Wij zullen wel nooit precies weten, hoe dat jong er toe komt, om de schaal aan te
pikken. Het is zijn eerste instinctmatige beweging. Naarmate het kuikentje zich ontwikkelt,
vult het den heelen dop, het ligt ineengevouwen en saamgebogen op de wonderlijkste
manier, maar toch zoo, dat de kop met den snavel net terechtkomen in de luchtruimte,
die zich binnen in elk ei bevindt.
Op den top van den bovensnavel ontwikkelt zich een hard tandvormig uitsteeksel, dat
juist de schaal raakt en wanneer nu het jong volwassen is en zich even beweegt, dan
boort die eitand juist door de eierschaal heen: het ei is aangepikt. Onmiddellijk
trekt het vogeltje den kop weer in, strekt daarna den hals en nu treft de eitand weer
de schaal, maar nu een kleinigheidje van een millimeter hooger op, zoodat het gaatje
iets, al is het nauw merkbaar, grooter wordt.
En nu blijft die instinctmatige beweging voortduren met de regelmatigheid van een
machine, in een langzaam tempo met kleine schokbewegingen. Het ivoren bijltje gaat
onophoudelijk heen en weer, het vogeltje begeleidt zijn werk met opgewonden gepiep,
de oude schreeuwen hoog in de lucht, de scheur in de schaal wordt al wijder en wijder,
een stukje brokkelt af, de schaal splijt en het jonge wezentje is op de wereld, nat
en slordig en doodelijk vermoeid. Hijgend blijft het liggen tusschen de brokken eierdop.
Het is niet goed, nu bij het nest te blijven, want [30]meer dan ooit heeft thans het jong de zorg der ouden noodig. In dit opzicht verschillen
de meeuwen en sterntjes weinig van de zangvogels, die nog hulpeloozer zijn, wanneer
zij ter wereld komen, terwijl, zooals wij weten, bij sommige hoenderachtige vogels
en steltloopers het jong al dadelijk vrijwel zelfstandig is.
Maar dit meeuwenjong moet door zijn ouders verwarmd en gedroogd worden. Het is of
de oude vogel in den eersten tijd voor het jong nog meer zorg heeft, dan voor de eieren
en nog dagen, weken later wordt het van tijd tot tijd onder de beschermende vleugels
genomen. Zelfs wanneer het jonge dier reeds plompverloren van ’t nest is afgestapt
en rondscharrelt over de vlakte, weet de bezorgde moeder het nog te vinden.
Niets is aardiger, dan zoo’n groote vlakte vol jonge sterntjes en meeuwen. Ze houden
er niet van, om in ’t nest te blijven, dat doen ze hoogstens een dag of zes. Al heel
spoedig gaan ze rondwandelen op hun loodkleurige of geelachtige zwempootjes, maar
er is nog geen sprake van, dat zij in hun eigen onderhoud kunnen voorzien.
Den heelen dag vliegen dan ook over de vlakte volwassen sterntjes en meeuwen af en
aan met voedsel—meest kleine vischjes—en zoodra ze nu maar een jong zien, dan leggen
ze dat vischje bij hem neer of laten het naast hem neervallen. Ik geloof niet—maar
gij behoeft mij niet te gelooven—dat de ouden dan wel weten, of ze hun eigen jong
verzorgen.
En wanneer het guur of regenachtig weer is, dan ziet ge hier en daar een stern uit
de lucht neervallen om een jong eventjes te verwarmen, soms een kwartier lang, soms
maar eenige oogenblikken en onweerstaanbaar dringt zich daarbij de gedachte op, [31]dat die vogel zoo niet handelt uit medelijden met het jonge dier, maar om het genoegen
van het bebroeden zelf, of zoo ge dat liever wilt, om te voldoen aan zijn bebroedingsinstinct.
Eens, dat was aan den Hoek van Holland, heb ik een gewoon sterntje zien zitten op
een dood jong.
Het schijnt, dat de oude meeuwen en sterns liever zien, dat de jongen wat langer in
of op het nest blijven. Ze probeeren ten minste de jongelui weer terug te brengen
in de woning, maar geven dat na een gevecht van een halven dag in vredesnaam maar
op.
De jonge meeuwen zijn nog het minst onhandelbaar en dat is maar goed ook, want die
komen vaak ter wereld op plaatsen en onder omstandigheden, waar afdwalingen van den
goeden weg hun niet anders dan zeer noodlottig zouden kunnen worden.
Er is namelijk geen een vogel, die op zoo velerlei manieren zijn nest bouwt, als de
zwartkopmeeuw. Hier in den polder heeft hij vrij groote kussens van dor gras gebouwd
op de groene graspollen in de slijkvlakte. Een andere, talrijker kolonie echter aan
het Kil, een rietplas midden in Texel, had nesten van een halven meter hoog, opgestapeld
en opgebouwd uit dorre rietstengels. Vlak daarbij had een excentrieke zwartkop zijn
legsel gedeponeerd zonder eenige poging om een nest te maken, midden in het vochtige
grasveld en de kroon op ’t werk gezet, door in plaats van drie eieren, er vier te
leggen, zoodat zijn huishouding volkomen den indruk maakte van die van de kievit.
In het Naardermeer vonden we een heel hoog nest, mooi opgeworpen tegen een reusachtigen
waterscheerling op een slijk-eilandje, een ander formeel in een lagen elzenstronk
en weer een paar andere klein, nietig en broos op drijvende massa’s van lischdodden
en rietstengels, precies zooals de zwarte stern zijn nest maakt.
[32]
Een veelzijdigheid, om de samenstellers van handboeken wanhopig te maken!
Trouwens in zijne geheele doen legt de zwartkopmeeuw een groote plooibaarheid aan
den dag, en juist daardoor is hij een allerdankbaarst studie-object.
Dat hij zich voornamelijk met insecten voedt, meer een landvogel dan een watervogel
en dan weer eerder zoetwaterdier dan zeedier is, wordt tegenwoordig al met zooveel
nadruk in boeken en artikelen verteld, dat het alweer geen kwaad kan, om heel eventjes
tegen overdrijving te waarschuwen. Ik heb hem tenminste nog al eens dikwijls op zee
visschend aangetroffen: op Texel en Terschelling als getijvisscher, langs de Zuiderzee
als stormvisscher.
Wandel maar eens met een stevigen Noordwestenwind langs den Zuiderzeedijk van Amsterdam
naar Muiderberg, dan zult ge op verscheiden plaatsen heele kolommen van zwartkopmeeuwen
aantreffen, staande met den kop in den wind en loerend op de kleine vischjes, die
door het woelige water tegen den dijk worden gedreven. Dit is eigenlijk sterntjeswerk,
maar soms zijn er in die troepen meer meeuwen dan sterntjes.
Ook zal ik nooit vergeten, hoe ik op het IJ een zwartkopmeeuw een paling zag vangen.
Hij slikte hem al vliegende in, dat leek geen gemakkelijk werkje.
Op de getijstroomen en riviermonden, is hij dikwijls bezig aan den rand van draaikolken
en ook langs het strand kunt ge, althans in den nazomer, de zwartkopmeeuwen dikwijls
genoeg visschend en rondzwemmend aantreffen op en tusschen de zandbanken.
Maar het kan niet ontkend worden, dat in hoofdzaak deze meeuw thuis hoort op het land
en dat er wellicht duizenden en duizenden nimmer de zee te zien krijgen, n.l. die
nestelen aan de groote meren in Midden-Europa.
[33]
Op het weiland en de akkers zijn de zwartkopmeeuwen volkomen de gelijken van roeken
en kraaien. Ze stappen niet alleen achter den ploeg aan, maar bewerken den grond ook
zonder de hulp van het kouter. In den regel gaan ze daarbij gezellig te werk, maar
ik heb het ook wel eens gezien, dat een enkele eenzame meeuw een boonenveldje voor
zijn rekening nam en daar dag aan dag tegen den avond een paar uur kwam werken. Wij
hadden er plezier in, zoo geregeld als dat dier in zijn tuin verscheen. Hij duldde
er volstrekt geen hulp van anderen en had groote altercaties met een jonge kievit,
die ook een onverklaarbare voorkeur voor dat terreintje vertoonde.
In de weiden werken ze even hard als de spreeuwen, al loopen ze niet zoo bedrijvig
met zooveel vertoon van organisatie en harden arbeid. Ge kent dat wel. Die spreeuwen
werken een hoekje weiland af, en slieren dan opeens met heesch geschreeuw naar een
andere plek, waar ze tien minuten rondpikken, om dan weer met hun stijve exerceerbewegingen
naar een nieuwe plek te trekken.
Maar de meeuwtjes vervullen het heele weiland met hun liefelijke tegenwoordigheid.
Hier trippelt er een, ginds nog een paar en overal in ’t groene gras komen de rein
witte lijfjes te voorschijn. Soms vliegt er eentje met langzame vleugelslag laag over
de bloemen een paar meter verder en als ze allen behoorlijk hun taak hebben verricht
(hun honger gestild) dan komen ze schijnbaar onopzettelijk en heel langzamerhand bijeen
op een plek midden in ’t land, waar ze nu uren lang blijven zitten, of liever staan
op één poot. Ze dutten niet bepaald, neen, soms loopt er één vrij snel door de menigte, een paar anderen strijken elkaar de veertjes glad of heffen
even hun witte vleugels omhoog, een ander [34]geeuwt even of krabt zich achter ’t oor en als de rust lang genoeg geduurd heeft,
dan vliegen ze kalmpjes op. Eerst laag over de bloemen, dan hooger en hooger, langs
spiraallijnen door elkaar kringend tot ze hoog genoeg zijn, om hun slaapplaats te
zien: een van de wijde plassen, waaraan in Holland nog geen gebrek is.
Een ander tafereel. De wijkende zomer heeft voor het laatst van Augustus een paar
van zijn mooiste dagen bewaard. Heet brandt de zon op de jonge roode blaadjes van
het Sint Janslot der eiken, op gelende oude bladeren van de abeelen. Het is in den
ruitijd, de vogels zijn stil, maar het leger der insecten ontwikkelt zijn grootste
activiteit. Wespen gonzen bij dozijnen het nest in en uit; de roode bloempjes van
het radijsboompje en de witte trossen van de late liguster zijn één gezoem van bijen en hommels.
Hoog in de lucht zweven opeens een twintigtal meeuwen. Die worden anders zelden gezien,
midden in deze boschstreek. Ze vliegen hoog, nu eens in een rij achter elkander—als
een eskader van witte oorlogsschepen—dan weer opeens in een ongeregelden troep, vol
grillige verandering. Telkens daalt of rijst of keert er een met plotselingen schok,
maar de heele bende blijft toch een geheel vormen en het resultaat van al hun beweeg
is, dat zij langzaam, uiterst langzaam, in Noordwestelijke richting wegdrijven.
De verrekijker brengt nadere opheldering. Het is duidelijk, dat de meeuwen daar op
jacht zijn; ze vervolgen een kleine vliegende prooi. Telkens happen de snelle snavels,
de vleugels kleppen vlug of zijn strak uitgespreid, al naar de flauwe wind helpt,
of zijn steun ontzegt. En ’t mooist van alles zijn de onvergelijkelijk gladde rem-
en stuurbewegingen van [35]den witten waaierstaart of van de roode pooten.
Dat is een lust, om hoog in de lucht in ’t heldere zonlicht die meeuwen te zien sturen
met hun pootjes. In ’t wit en blauw van vogel en lucht gloort opeens het helder rood
van de zwemvliezen van één poot, rechter of linker, die uit zijn achterwaarts gestrekten stand omlaag wordt
gestoken, om met een roeiriembeweging het blanke scheepje zijn draai te doen volvoeren.
Ik kan den kijker niet van de dieren afwenden en wacht met steeds grooter wordend
genoegen op elke nieuwe roode opflikkering.
En wat jagen ze nu? Er is een ijl, grauw wolkje, dat naar beneden toe smaller en duidelijker
wordt, trechtervormig toeloopt en met veel lichtjes eindelijk terechtkomt in mijn
eigen tuin, in ’t grasveld. Daar woelt en warrelt het in de grassprietjes, honderden
en honderden gevleugelde mieren, dikke wijfjes en slanke mannetjes, komen uit den
grond gekropen, klauteren tegen de grassprietjes op, lanceeren zich met zacht geruisch van hun lange zijdeachtige wieken in de lucht
en stijgen omhoog, om bruiloft te vieren, of om een prooi te worden van de vogels.
De meeuwen zijn op de mierenjacht!
Het droomerige zomerweer, de stille bewegingen van de miertjes, de hoogblauwe hemel
en de gemakkelijke langzaamheid van de meeuwentroep geven aan dit moordtooneel heel
geen schrikwekkend aanzien.
Maar anders was het op een Julimorgen bij Muiderberg. Daar maakten in de luwte van
den zeedijk veel groote libellen jacht op vliegen en vlinders. Als blinkende kleurige
schichten schoten ze bij twintigtallen door de lucht, met zonneglans op de strakke
gaasvleugels en op de gemoireerde groote oogen. Stil kwamen zes zwartkopmeeuwen uit zee, flusjes over den zeedijk heen en die schoten nu met [36]nog woester vaart door de wilde libellenvlucht heen, zoodat ze naar alle kanten verschrikt
uiteenstoven.
Maar iedere meeuw had zijn prooi beet. Wie ooit libellen gejaagd heeft, kan beseffen,
tot welk een hooge trap van volmaaktheid die meeuwen het als insectenvangers gebracht
hebben.
In beide gevallen, mierenjacht en libellen-aanval, waren het zwartkopmeeuwen met zwarte koppen en zwarten staartzoom, jonge, eenjarige vogels, die volgens den
adat der kokmeeuwen nog geen gezin mogen stichten en dus den heelen zomer niets te
doen hebben, dan in de wereld rond te zien. Ze zijn dan in hun leer- en zwerfjaar.
Ook de sterntjes zijn goede insectenvangers, daar heb ik veel aardige dingen van gezien.
Op een kouden Meiavond kort voor zonsondergang heb ik ze bezig gezien in een hooiland
achter een elzebosch. Een zestal gewone vischdiefjes vlogen loerend rond, een meter
of tien boven den grond, langzaam tegen den wind in. Soms stonden ze stil, met roerloos
uitgespreide vleugels, maar meestal hielden ze zich op één plek door middel van snelle vleugelslagen, die mooie vliegbeweging, die men „bidden”
noemt.
De fijne roode snavel wees loodrecht naar beneden, de bruine oogjes tuurden en tuurden
en opeens schoot het witte dier neer in ’t gras, onmiddellijk weer opstijgend met
een vrij groot insect in den bek: een grijzen sprinkhaan; daar wemelde het van in
dat veldje.
In twee, drie happen was het dier verslonden en onmiddellijk begon de jacht opnieuw.
In een half uur schoten ze drie-en-veertig maal neer en—zooals het beroemde signaalvers
van de tirailleurs-afdeeling zegt—altijd was het raak. Nu weet ge, hoe nadeelig [37]sprinkhanen zijn voor het grasgewas en ik kan dus de gevolgtrekking ten gunste van
de sterntjes gerust aan u overlaten.
Ze kunnen niet goed genoeg loopen, om op de manier van roeken en meeuwen te werken
voor landbouw en houtteelt, maar toch worden ze vaak gezien bij ’t ploegen, niet stappend
over de kluiten, doch zwevend in de lucht. En dan kunnen ze met verbazingwekkende
juistheid neerschieten langs de versche voor, om de opgewoelde larven en wormen te
bemachtigen. Ook heb ik een stern gezien, die zat op een hek in het land en schoot
dan van tijd tot tijd neer om insecten te vangen, juist zooals een klauwier of een
grauwe vliegenvanger zou doen. Dat ze uit de rusthouding ook visch vangen, kunt ge
overal waarnemen, waar palen staan in vischrijk water.
In alle gevallen, dat ik sterntjes heb aangetroffen bij de insectenvangst, werd de
prooi dadelijk verslonden en op de broedplaatsen heb ik niet kunnen constateeren,
dat de jongen met insecten gevoed werden. Het nieuwerwetsche menu is dus waarschijnlijk
alleen voor eigen gebruik.
De rol van insectenvanger schijnt voor de sterntjes betrekkelijk nieuw te zijn, althans
in de meeste vogelboeken vindt men er geen gewag van gemaakt. Het is nogal van belang,
dat een dier zijn gewoonten verandert; daar hangen weer allerlei kwesties van verstand,
instinct en erfelijkheid mee samen. De sterntjes en meeuwen vertoonen groote veranderlijkheid
in hun broedgewoonten en voeding en vormen daardoor een voor de wetenschap hoogst
belangrijke vogelgroep.
De mierenvangende zwartkopmeeuwen waren alle éénjarige vrijgezellen, zieltjes zonder
zorg, die overal [38]rondzwerven en in dat eene jaar misschien meer van de wereld zien dan gedurende de
rest van hun lange meeuwenleven.
Hoe oud wordt een meeuw? Ik zou het niet met zekerheid kunnen zeggen, maar schat het tusschen de
vijftien en twintig jaar. Alleen gedurende de eerste twee levensjaren kan met eenige
nauwkeurigheid hun leeftijd worden vastgesteld, al wat er verder volgt behoort tot
de „onzekere” jaren.
In de eerste dagen is het jong gehuld in zijn nestkleed, dat geheel uit donsveertjes
bestaat. Het is dan een zacht ruig balletje, bruin geel met donkere vlekken, de onderzijde
lichter van kleur. Al dat jonge goed lijkt wel veel op elkander; de meeuwtjes en sterntjes
zijn van de overige jeugdige polderbewoners te onderscheiden aan hun tamelijk korte
pooten, voorzien van zwemvliezen. De donsmeeuw is wat donkerder dan de donsstern,
vooral aan voorhoofd en keel.
De eitand blijft zelden langer aanwezig dan tot den derden dag, op onze foto van jonge
kokmeeuwen is hij nog aanwezig bij het linker vogeltje. Op de foto’s van ’t dwergsterntje
en de groote stern is er niets meer van te zien.
Nu worden de donsveertjes van rug en schouders gaandeweg vervangen door echte dekveeren
(zie de foto van dwergstern-jongen) tegelijk beginnen de slag- en stuurpennen te groeien
en ongeveer vier weken na het uitkomen van ’t ei kan de jonge meeuw vliegen. Gedurende
al dien tijd is hij door zijn ouders beschermd en gevoed.
Hij draagt nu zijn eerste jeugdkleed. Van ’t zuigelingenpak heeft hij nog eenige donsveertjes
over gehouden, die pluizig boven den schedel uitsteken. De schedel zelf heeft geelachtig
witte dekveeren, een zwarte vlek voor ’t oog, een zwarte vlek in de oorstreek [39]en een donkere streep dwars over den kop heen. De veertjes van den bovenrug, de vleugeldekveeren
en de schouderveeren zijn bruin met roestgele randen; keel en zijden zijn vuil wit.
Het prachtige meeuwenblauw en ’t reine wit, dat den volwassen vogel zal kenmerken,
wordt in dit tijdperk alleen aangetroffen aan ’t onderste deel van den rug en aan
’t achterdeel van de buikzijde. De staart is wit met een zwarten zoom, maar buiten
aan den zwarten zoom is weer een smal wit randje. De snavel is vleeschkleurig en de
pooten roodachtig grijs.
Na een dag of veertien komt in dit kleed weer verandering doordat de donsveertjes
aan den kop geheel verdwijnen en de bruin gevlekte veeren van bovenrug en schouders
vervangen worden door meeuwenblauw. Maar de vleugeldekveeren blijven bruingevlekt.
De onderzijde wordt zoo goed als wit en de snavel en pooten trekken beslist in ’t
roodachtige.
Zoo blijven ze den heelen winter. De oudere meeuwen krijgen soms reeds in Januari
zwarte of liever bruine koppen en met Maart zijn die allen gereed om naar de broedplaatsen
te trekken. Die kleurverandering van den kokmeeuwkop werd langen tijd beschouwd een
der meest raadselachtige voorvallen uit het vogelleven. Thans echter weten wij, dat
het niets anders is dan een zeer langzame rui. Een voor een vallen de witte veertjes
uit, om vervangen te worden door donkerbruine.
Bij de jonge meeuwen geschiedt deze kleurverandering pas in Juni of zelfs in Juli.
De staart heeft nog den zwarten zoom en daaraan zijn ze dan in dit kleed te herkennen.
Ze mogen zich echter niet lang verheugen in hun chocola-bruinen hoofdtooi, want reeds
in Augustus, een maand, voordat de ouden verkleuren, vallen de [40]bruine veertjes uit, om vervangen te worden door witte. Ook de met zwart omzoomde
staartveeren worden door geheel witte vervangen en zoo heeft dan onze jonge vriend
zijn eerste volkomen winterkleed gekregen. Alleen de donkere streep, die over den
schedel heen de beide zwarte oorvlekken met elkander verbindt, kenmerkt hem nog als
een melkmuil.
Ik houd er van, om in ’t laatst van Augustus of begin van September op een drukke
meeuwenplek te staan aan de De Ruyterkade te Amsterdam en ben er dan tamelijk zeker
van, kokmeeuwtjes te zien in allerlei kleedage. Ik zal even opsommen, zooals ik ze
zag op 3 September 1906.
1o. Enkele jonge vogels, afkomstig van late broedsels, nog in het eerste jeugdkleed.
(Onzuiver gekleurde kop en keel, snavel met zwarte punt, bruingevlekte rug en schouderveeren),
waarschijnlijk geboren Juli 1906.
2o. Zeer veel jonge vogels in ’t tweede jeugdkleed (kop en keel wit, snavel met zwarte
punt, rug en schouders blauwgrijs, vleugeldekveeren bruingevlekt, staart met zwarten
zoom); geboren Juni 1906.
3o. Een enkele jonge vogel nog in ’t eerste zomerkleed (chocola-bruine kop, zwarten
staartzoom) geboren 1905.
4o. Eenige oude vogels, nog in ’t volkomen zomerkleed (kop bruin, staart geheel wit)
geboren 1904 of eerder.
5o. Jonge vogels, reeds in ’t eerste volwassen winterkleed (kop wit met donkeren achterhoofdsband,
staart geheel wit) geboren 1904.
6o. Een enkele oude vogel in volkomen winterkleed, (als 5 maar de kop geheel zuiver
wit, behalve natuurlijk de zwarte oorvlek).
Het is mij meer dan eens gelukt, om al deze vormen [41]in den loop van een enkele wandeling te ontmoeten. Het is in ’t najaar gemakkelijk
genoeg, om de vogels van dichtbij te zien, want zoo driest en haatdragend ze in den
broedtijd waren, zoo onverschillig zijn ze nu. Dezelfde vogels, die in het voorjaar
door de aanwezigheid van den mensch geprikkeld werden tot de heftigste gemoedsuitingen,
bewegen zich in het najaar en in den winter kalm te midden van het gedruisch eener
wereldstad en komen zelfs onbevreesd voedsel aannemen uit de handen van hun aartsvijand.
De gewoonte van de kokmeeuwen, om te overwinteren in of nabij de groòte steden, is
nog van jongen datum. Amsterdam bezoeken ze sinds betrekkelijk vrij langen tijd, want
Schlegel maakt er reeds melding van in 1862. In Hamburg vertoonden zij zich eerst
in 1891 in groot aantal, in Luzern en Genève daarentegen overwinteren zij sinds eeuwen.
De sterntjes trekken nog altijd in het najaar naar ’t zuiden, maar ’t schijnt, alsof
zij den datum van hun vertrek al meer en meer verschuiven en alsof sommige stoute
geesten onder hen ’t willen probeeren, den winter hier door te brengen. Ik heb tenminste
sterntjes gezien tot in November.
De trek der sterntjes begint al in Juli. Dan verlaten de jonge vogels hun broedterrein
en ze vereenigen zich aan het strand tot groote vluchten. Dan zitten sommige vogels
nog te broeden, vooral in noordelijker en oostelijker streken. Op Terschelling vonden
wij op 18 Augustus nog een sterntjesnest met 3 eieren.
Nu is het een regel, dat vreemde jonge vogels door hun broedende soortgenooten niet
geduld worden. Vooral de meeuwen zijn daar zeer streng in. De jonge rondzwervende
vogels worden dus als ’t ware vanzelf genoodzaakt, om naar ’t zuiden en [42]westen te trekken en zoo zien we dan ook gedurende de maanden Juli en Augustus groote
troepen jonge sterntjes langs onze kust langzaam afzakken naar het Zuiden. Dat gaat
zoo langzaam en geleidelijk, dat een liefhebber zich bij hen zou kunnen aansluiten.
Soms houden ze zich dagen lang op een plaats op en dan komen er steeds nieuwe bij,
zoodat het leger aangroeit tot duizenden. In Augustus 1902 bezocht ik drie dagen achtereen
de zuidelijkste uithoek van Texel, de groote vlakte aan De Hors bij Onrust. Het was
daar een echt hoofdkwartier van sterntjes, die als een witte wolk in de lucht zweefden
of als een wit laken het strand bedekten, rij aan rij, alle met den kop naar de zee.
Deze armee bestond uit verschillende afdeelingen, alle soorten waren vertegenwoordigd;
groote, zilvergrijze, gewone, kleine en zelfs een weinig talrijke afdeeling van zwarte
sterntjes. Tijdens de rusturen zaten ze soort bij soort. Den derden dag waren ze alle
verdwenen, ongetwijfeld hadden ze den overtocht over het Marsdiep—een peulschilletje
voor de stern—gewaagd en koersten ze nu langs de badplaatsen verder naar Frankrijk
en Spanje en de keerkringsgewesten.
De trek der zwartkopmeeuwen is minder eenvoudig, maar juist daardoor de moeite van het bestudeeren overwaard.
Het schijnbaar onoplosbaar probleem van den vogeltrek houdt reeds sedert eeuwen de
menschheid bezig en vooral in den laatsten tijd zijn tal van theorieën opgesteld,
die echter geen van alle een bevredigende algemeene oplossing geven.
Wij zijn eigenlijk ook nog veel te onwetend, om eenig oordeel te kunnen vormen omtrent
den aard en oorsprong van een zoo complex verschijnsel als [43]het migratie-instinct. Wij weten nog bij lange na niet, wat de vogels uitvoeren bij
dag en bij nacht, in hun zomer- en winterverblijven, op de aarde, in het water en in de lucht, en hoe daarbij hun
gedrag bepaald wordt door de innerlijke aandrift of door wat er buiten hen geschiedt.
Gätke heeft vijftig jaar lang dag en nacht gewerkt op het zoo gunstig gelegen Helgoland
en moest ten laatste erkennen, dat hij er geen raad mee weet. In ’t Britsche rijk
en ook in Duitschland zijn op uitgebreide schaal stelselmatige waarnemingen gedaan
vooral op vuurtorens en lichtschepen, maar ook deze hebben niets anders uitgewerkt,
dan de reeds bestaande theorieën en aangenomen regelen te ondermijnen en omver te
werpen.
En gaat ge nu al die uitgebreide rapporten nasnuffelen, dan blijken die in al hun
veelheid nog maar zeer magere gegevens op te leveren, zoodat we gerust mogen zeggen,
dat we nog maar heel in ’t begin zijn met de kennis van aard en wezen van den vogeltrek.
Je moest eigenlijk duizend Gätke’s op verschillende punten van onze aarde ieder een
halve eeuw aan ’t werk kunnen zetten.
Maar een millioen gewone beschaafde menschen kunnen ook wat uitrichten en zoo groot
wordt over de geheele wereld langzamerhand de belangstelling in het leven der vogels,
dat het niet lang zal duren, of wij kunnen in alle deelen van de wereld op goede waarnemers
rekenen. En eindelijk zal er wel een geniaal man komen, die ten slotte den heelen
berg van boeken en tijdschriften zal reduceeren tot het kleine boekje, dat de lang
verbeide wijsheid bevatten zal.
Zeer belangrijke gegevens zijn in de laatste jaren verkregen door het „ringen” van
vogels. Men brengt aan een poot van een vogel, (meestal neemt men daarvoor bijna vlugge
jongen op de broedplaats) een [44]gemerkte aluminium-ring aan. Wordt dan de vogel later gevangen of gevonden, dan weet
men tenminste de plek, waar eens zijn wiegje stond. Wie aan dit onderzoek wil meewerken,
kan ringen aanvragen bij Dr. E. D. van Oort, Rijksmuseum Leiden.
Ons land—ik heb het al meer gezegd—is even gunstig gelegen als Helgoland en veel rijker
aan broedvogels, zoodat hier behalve het grootsche verschijnsel van de voorjaars-
en najaarstrek ook waarnemingen kunnen worden gedaan omtrent het gedrag van oude en
jonge vogels in en kort na den broedtijd in de nabijheid van de broedplaatsen. Ik
voor mij geloof, dat deze laatste van het allergrootste gewicht zijn, en daar is tot
nu toe weinig aan gedaan. Het stille water der ornithologie (de maanden Juli en Augustus)
heeft diepe gronden.
Nu maakt de zwartkopmeeuw in ons land half den indruk van een standvogel, half die van een trekvogel en het
is daarom ’t voorzichtigst, hem als zwerfvogel op te vatten.
De eenjarige zwartkopmeeuwen, die nog niet broeden, zijn natuurlijk vanzelf zwerfvogels. Let in den zomer op zwartkoppen
met zwarten staartzoom. Ge ziet ze niet veel. Op de broedplaatsen worden ze niet geduld
en nu zwerven ze rond over de heele wereld, zoodat ze nergens algemeen kunnen zijn.
Wanneer nu de jonge meeuwen van dit jaar vliegen kunnen en, na door de ouden verlaten
te zijn, gaan rondzwerven in de buurt van hun geboorteplaats, dan kan het niet uitblijven,
of zij ontmoeten zeer spoedig een klein troepje van die voorjarige jongelui en daar
kunnen ze zich dan gemakkelijk bij aansluiten. Die kennen de wereld en weten den weg
door heel Europa. Een heelen winter hebben zij rondgezworven in gezelschap van oudere,
zelfs zeer oude soortgenooten en gedurende den broedtijd hebben [45]ze van de opgedane ervaring terdege geprofiteerd. En als de zomer op zijn eind loopt,
dan zijn zij volkomen berekend voor hun taak van leiders der jeugd.
We moeten het met de leiding niet al te letterlijk opnemen. Meen niet, dat zoo’n Ulysses
op een troep jonge meeuwen afgaat en zich opwerpt tot hun cicerone. Integendeel, de
jonge vogels zoeken hen op, of liever voegen zich bij hen. Ze zien soortgenooten op
jacht of rustend en sluiten zich dan doodeenvoudig bij hen aan.
In Juli of Augustus beginnen dergelijke gezelschappen zich te vertoonen in Amsterdam
en andere steden, die met grachten gezegend zijn. Altijd bestaan die gezelschappen
uit piepjonge vogels met een klein aantal eenjarige vrijwilligers. Heel oude vogels
worden in dien tijd in de steden weinig gezien; op het land des te meer. Die worden
in October gaandeweg talrijker op de grachten, zoodat ze hier en daar zelfs de meerderheid
gaan vormen.
In ’t algemeen blijven de oude vogels ook gedurende den winter zich afzonderen van
de jongen. De scheiding is niet zoo streng als in den broedtijd, maar sommige vakken
van de Heerengracht en Keizersgracht bevatten bijna niet anders dan oude vogels, terwijl
op andere plaatsen de bruingevlekte jongen in de meerderheid zijn.
Nu krijgen we den heelen winter in verband met wind en weer, een heen en weertrekken
van de meeuwen naar de stad en naar het land. Als ’t vriest, komt alles naar de stad,
maar bij dooiweer werken de meeuwen op de weiden en akkers. Ze zijn nu bijna altijd
in gezelschap met de bonte kraaien, die met een zekere bonhomie de mooie blanke vogels
naast zich dulden op mestvaalten en vuilnisbelten.
De stad is hun als winterverblijf al zoo dierbaar geworden, dat zij zelfs bij zeer
strenge en langdurige [46]vorst er niet aan denken, om elders een goed heenkomen te zoeken. Uitgehongerd en
afgemat vliegen ze over de dichtgevroren grachten, vechtend om een stukje afval, maar
blijkbaar vol vertrouwen op den korten duur van onzen Hollandschen winter.
Soms vliegen ze dan hoog in de lucht, veel hooger dan den Westertoren alsof ze uitzien
naar open water. Ze zien dan de bevroren Zuiderzee, waar niets te halen is en de groene
Noordzee, waar ze niet gewoon zijn te werken. In een paar minuten kunnen ze naar het
strand vliegen en binnen het uur kunnen ze de Wadden-eilanden of de groote riviermonden
bereiken, waar altijd wat te halen is. Toch blijven ze rondzweven boven de hongerstad;
slechts enkelen zoeken gunstiger streken op.
Eigenlijk kan dit alleen met zekerheid worden uitgemaakt door telling; we moeten gedurende
den winter een meeuwencensus hebben in de steden en op sommigen plaatsen aan het strand
en de zeegaten. Dit is lang niet ondoenlijk. Professor Forel heeft ’t uitgevoerd voor
het meer van Genève, waarom zouden wij het niet kunnen voor de hoofdgrachten van Amsterdam
of voor het Wierhoofd te Nieuwediep?
Forel maakte eenige malen in ’t jaar een rondreis om ’t heele meer en telde dan de
„mouettes rieuses”. Hij vond er in April 645, in Mei 250, in Juní 150, in Juli 1580
en in September 2935. Gedurende den winter kon hij geen tellingen verrichten, omdat
dan de booten niet varen. Ook verzuimde hij te letten op den leeftijd en daardoor
zijn die gegevens niet van zooveel belang, als zij hadden kunnen zijn.
Toch blijkt uìt die getallen reeds, dat in April de laatste broedvogels vertrokken.
Die 250 Mei- en de 150 Junigasten zijn waarschijnlijk eenjarige rondzwervers. In Juli
komt de voorhoede van de wintergasten en nu had ik graag willen weten, of dat oude
[47]of jonge vogels waren. Een van Gätke’s grondstellingen is, dat de jongen het eerst
trekken, alleen met uitzondering van de koekoek, en dat ze niet geleid worden door
oude vogels. Dat zou men nu voor de meeuwen op de Zwitsersche meren mooi kunnen nagaan.
In Amsterdam komen altijd de jongen het eerst aan, zoowel bij het begin van den herfst,
als telkens gedurende den winter bij het invallen van de vorst. Zij zijn kleinzeeriger
dan de ouden.
[48]
